हायकूच्या तळ्याकाठी - 8: बेडकाला निरोप

[बिंबे आणि प्रतिबिंबे/ एकत्र मिळून बनते/ हायकूचे तळे]

जगभर जपानी कवितेचे अनुवाद होणे जेव्हा सुरू झाले तेव्हा बाशोच्या बेडूकहायकूचे सर्वाधिक अनुवाद झाले. भारतात हायकू आणण्याचे श्रेय रविंद्रनाथ ठाकूरांना दिले जाते.  1919 साली रविंद्रनाथ जपानला सदिच्छा भेट देऊन परत आले. तेथे असताना त्यांना या कविताप्रकाराची ओळख झाली असावी. 
स्वत: एक भावोत्कट कवि आणि विचारांना  निसर्गप्रेम  व अध्यात्माची बैठक असणारे ठाकुर या कलाप्रकाराच्या प्रेमात पडले नसते तर नवलच. आल्यानंतर त्यांनी श्रेष्ठ जपानी हायकूकार बाशो याच्या काही कवितांचा बंगालीत अनुवाद केला. त्यापैकी एक बाशोच्या सुप्रसिद्ध ‘बेडूक हायकू’ चे भाषांतर होते.

---

पुरोनो पुकुर 
ब्यांगेर लाफ 
जलेर शब्द

या हायकूचा कविवर्य बा.भ. बोरकर यांनीही अनुवाद केला आहे 

पुराण्या डबक्यात
बेडकाच्या उडीसरशी 
केवढा आवाज

सुरेश मथुरे यांनी ‘हायकू : एक अवलोकन’ या पुस्तकात या संदर्भात एक मजेशीर माहिती दिली आहे. ते लिहितात, ‘बा. भ. बोरकर यांनी या हायकूविषयी लिहिले आहे, “मला तर या हायकूत कोठेच काव्य सापडेना.”  हायकूचा प्रत्येकाने लावलेला अर्थ वेगळा असू शकतो! [कधीकधी न लावलेला अर्थही.] शिरीष पै या हायकूचा अनुवाद असा करतात​

एक तळे जुनाट स्तब्ध 
एक बेडूक बुडी घेतो त्यात 
जराशी खळखळ आणि पुन्हा शांत

‘एक’, ‘त्यात’, ‘आणि’ हे शब्द हायकूच्या अल्पाक्षरत्वला बाधा आणतात. ते गाळले तर हा अधिक बांधेसूद झाला असता. सुरेश मथुरे या हायकूचा अनुवाद असा करतात-

जुनाटलेला डोह
अडमड्या बेडकामुळे
डुबुकली शांतता

​‘डूबुकली’ हा सुरेख शब्द. मात्र बेडकाला कसले विशेषण बाशोने दिलेले नाही. अनुवादकानेही ते द्यायला नको.  शांता शेळके यांनी या हायकुचा अनुवाद असा केला आहे-

एक डबके जुनाट, संथ 
बेडूक मारतो उडी 
पाणी खळबळून पुन्हा निवांत

---

एकटक पाहण्याची स्पर्धा 
माझ्यात 
आणि एका बेडकात        
- इस्सा

हा इस्साचा हायकू वाचल्यावर तर मी बेडकाकडे अधिक ‘लक्ष ‘देऊ लागलो. 
एकदा पुन्हा अमेरिकेला गेल्यानंतरची गोष्ट. आम्ही एक छोटी ट्रीप काढली होती. एके गावी-आता त्याचे नाव आठवत नाही-मला बेडकाचे एक मजेदार शिल्प आढळले.  तो हात पुढे करून काही तरी विचारीत होता? काय विचारीत होता? त्याची भाषा मला समजत नव्हती. मी काही बोललो तर त्याला ते समजणार नव्हते. मग मी त्याला त्याच्या भाषेतच उत्तर दिले.  आणि त्याचा निरोप घेतला. 

बेडकाच्या निर्मात्याने जगाचा घेतलेला निरोप. 
बाशो त्याच्या जीवनातच अत्यंत लोकप्रिय कवी बनला खरा पण काव्याला मिळणारी लोकप्रियता ही भ्रामक आणि कवितेला घातक देखील आहे असे बाशोचे मत होऊ लागले. हायकू हा जणू काही खेळ बनला होता. तसेच पैशासाठी ‘हायकू- मार्गदर्शन’ करणारी मंडळी देखील वाढली होती. एके वर्षी बाशो चेरीचा बहर पाहाण्यासाठी निवडक  ठिकाणी गेलाच नाही. त्याने लिहिले, ‘नुसता आरडा ओरडा करणेच ज्यांना माहीत आहे अशा लोकांच्या गोंगाटाने ती ठिकाणे गजबजली आहेत.’

बाशो कवितेला अतीशय गंभीरपणे घेणारा कवी होता. हायकूमध्ये झेन तत्वज्ञानाचे प्रतिबिंब त्याने पाहिले. साधेपणा, थेटपणा, नैसर्गिकपणा व अगाधता ही झेन तत्वे हायकूत असायला हवी असे त्याचे प्रतिपादन होते. प्रत्येक हायकू पुढीलपैकी एका भावनेच्या पायावर आधारलेला असला पाहिजे- ‘एकाकीपणातिल सौंदर्य, मानवी जीवनाची अपूर्णता,  ‘आत्यंतिक साधेपणा , क्षणभंगुरतेची जाण व नश्वरता हे जीवनाचे मूलभूत सत्य आहे ही जाणीव, जीवनातील लाभाविषयी उदासीनता, व उत्कट भावनिक प्रतिसाद.  हायकूबद्दल तो शिष्यांना सांगे, ‘कविता वाचताना असे वाटले पाहिजे की जणू आपण फार खोल नसलेल्या नदीतील तळाचे दगड पाहतो आहो.’
 1693 साली बाशोने आपल्याकडे ठेऊन घेतलेला त्याचा पुतण्या वारला. त्याच्या मृत्युचा बाशोवर फार परिणाम झाला. तो स्वत:त अधिक अधिक गुंतत गेला. ऑगस्ट महिन्यात तर त्याने घराची दारे बंद करून घेतली व मित्रांनाही आत येण्यास मनाई केली. तो पुन्हा समाजात वावरू लागला खरा पण मनाने तो दूर निघून गेला होता. 

ऑक्टोबर 1694 मध्ये तो खूप आजारी पडला. आपला अंत जवळ आला आहे हे त्याने ओळखले. या काळातच त्याने त्याचा ‘निरोपाचा हायकू’ लिहिला. 

प्रवासात आजारी पडलोय- 
 स्वप्ने भिरभिरताहेत 
 वाळलेल्या कुरणावर

यानंतर बाशोने जेवणखाण बंद केले. 26 नोहेंबर रोजी सकाळी तो उठला, स्नान केले व बुद्धाच्या मूर्तीसमोर त्याने उदबत्त्या लावल्या. दुसर्‍या दिवशी भेटायला आलेल्या शिष्यांना त्याने प्रत्येकी एक हायकू लिहावयास सांगितले.त्यानंतर तो म्हणाला, “या क्षणापासून तुमचा गुरू तुम्हाला दुरावला आहे. मला काहीही विचारू नका. मी काहीही सांगणार नाही.” नंतरच्या दिवशी पुन्हा शिष्य त्याला भेटायला आले. त्या दिवशी खोलीत माशा फार घोंघावत होत्या. त्यांच्याकडे पाहून बाशो हसून म्हणाला, “एक माणूस आजारी पडला आहे हे पाहून त्यांना आनंद झालेला दिसतो.”
​
मग त्याने डोळे मिटून घेतले व शांतपणे या जगाचा निरोप घेतला.