हायकूच्या तळ्याकाठी - 5: हायकूत रसिकाचा सहभाग

[बिंबे आणि प्रतिबिंबे/ एकत्र मिळून बनते/ हायकूचे तळे]

मागच्या ब्लॉग मध्ये आपण हायकूची बलस्थाने बघितली. हायकू रसिकाने ही बलस्थाने ध्यानात घेऊन त्याच्याकडे वळले पाहिजे. Gabriel Rosenstock या अभ्यासकाने ‘Haiku Enlightenment’ नावाचे एक उत्तम पुस्तक लिहिले आहे. त्यांत त्याने हायकू रसिकाची तुलना मधमाशीशी केली आहे. बाशोचा एक हायकू उदघृत करून तो लिहितो-

​ही मधमाशी 
फुलातून बाहेर येण्यासाठी 
किती अनुत्सुक

रसिकानेही हायकूतून ‘बाहेर’ येण्यास असेच अनुत्सुक राहिले पाहिजे. बाहेर येण्याची घाई तर मुळीच करू नये. हायकू वाचणे ही आपल्यासमोर आलेल्या एका विश्वाचे उत्खनन करण्याची संधी मानली पाहिजे. त्या विश्वात आपल्याला अनेक विश्वे मिळू शकतात. Diana Franinचा एक हायकू आहे-

ब्रेडचा तुकडा 
उड्या मारतो आहे 
चिमणीबरोबर अंगणात

रसिकही हायकूसोबत रांगू शकतो, उड्या मारू शकतो, हवेत उडू शकतो, पडू शकतो आणि स्तब्धही राहू शकतो. हायकूचा आस्वाद ही एक स्वतंत्र कला आहे. हा आस्वाद शक्यतो निर्दोष व्हावा यासाठी हायकूची निर्मिती प्रक्रिया ठाऊक असणे गरजेचे आहे, जी आपण गेल्या ब्लॉगमध्ये पहिली आहेच. हायकू हा माणसाची निसर्गाशी व स्वत:शी होणार्‍या भेटीचा क्षण अलगद टिपतो.
हायकूत जे दडलेले असते ते शोधण्यासाठी वाचकाने स्वत:ल 3 प्रश्न विचारावे  

1] कवि काय वर्णन करतो आहे? 
हायकूत जे पंचेंद्रियांतर्फे माणसाला जाणवते त्याचे प्रतिमाद्वारे वर्णन केलेले असते. उदाहरणार्थ
दृष्टीने जाणवणारे [गळून पडणारी फुले, सळसळणारी पाने, सूर्योदय वगैरे.] 
ध्वनि [धबधब्याचा आवाज, तळ्यात उडी मारणार्‍या बेडकाचा आवाज, कीटकांची गुणगुण.]
गंध [प्लमच्या फुलांचा मंद सुगंध, किंवा रान शेवंतीचा उग्र वास.]
चव [ताज्या फळांची चव, किंवा मद्याची.]
2] ही घटना केव्हा घडते आहे हे पाहणेही महत्त्वाचे आहे.  उदाहरणार्थ : वसंत ऋतूत की शरद ऋतूत?
3]कवि कोठे या घटनेचा अनुभव घेतो आहे तेही पाहिले पाहिजे.  उदा. पर्वतमाथा, दर्‍या, रस्ता किंवा पायवाट,समुद्रकिनारा वगैरे.

अर्थात हायकू कवि हे सारे स्पष्टपणे मांडत नाही. ते प्रतिकांतून मांडले जाते. ती प्रतीके शोधणे म्हणजेच हायकूचा अर्थ शोधण्याच्या प्रवासाला प्रारंभ करणे होय. केव्हाकेव्हा कवीची प्रतीके शोधता शोधता रसिकाच्या मनात ‘त्याची’ स्वतंत्र प्रतीके तयार होऊ शकतात. हायकूत रसिकाचा सहभाग असतो हे मी अनेक पुस्तकात वाचले होते. ते एकदा मला प्रत्यक्ष अनुभवावयास मिळाले. 

मी जेथे राहतो त्या नांदेड सिटीत अनेक संकुले आहेत आणि प्रत्येक संकुलासाठी एक लहानशी स्वतंत्र बाग आहे. एके दिवशी बागेतून घरी जाताना कॉलनीतील एका परिचिताकडे गेलो. तो बरेच दिवसापासून बोलावत होता. घरी गेल्यावर त्याने मला त्याच्या गॅलरीत लावलेली बाग दाखवली. अनेक प्रकारच्या फुलांची झाडे त्याने कुंड्यात लावली होती. एका कुंडीकडे बोट दाखवत तो म्हणाला, ‘हा पहा, किती सुरेख बोनसाय मी तयार केला आहे! बागेत हे झाड सुमारे तीन फूट उंच वाढते. या कुंडीत हे फक्त सहा इंच उंचीचेच वाढले आहे. एवढेसेच झाड पण त्याला फूलही आलेले आहे.”

तो कौतुकाने बोनसाय बनविण्याची पद्धत मला सांगत होता. पण मला तो प्रकारच पटलेला नव्हता. तो झाडांवर अत्याचार आहे असे माझे मत होते. पण ते त्याच्या तोंडावर सांगण्याचा संकोचही वाटत होता.  घरी आलो. मनात ते कृत्रिमपणे ‘तयार’ केलेले झाड सारखे येत होते. मन उद्विग्न झालेले होते. त्या दिवशी रात्री नेहमीच्या शिरस्त्याप्रमाणे डायरीत तो प्रसंग लिहिला. काहीतरी मन दुखावणारे मनात फिरत  होते पण काय ते समजत नव्हते. [नेमकी ती ‘ठसठसणारी नस’ सापडत नव्हती.] 
खूप वेळानंतर फक्त दोन ओळी सुचल्या. त्या लिहून ठेवल्या- 

वितभर झाड
नखाएवढे फूल
...

तिसरी ओळ सुचलीच नाही.   आणखी दोन दिवस असेच गेले. नंतरच्या  दिवशी सकाळी, डॉ. मुलमुलेना सहजच फोन लावला. डॉक्टरांची व माझी मैत्री मी नांदेडला असल्यापासूनची. बागेत आलो आणि थोडा निवांत असलो की मी त्यांना फोन लावतो. त्यांना ताजा ताजा हायकू खाऊ घालतो. त्यांना मी मनात उमटलेल्या दोन ओळी सांगितल्या. म्हणालो, 
“एका हायकूच्या दोन ओळी सुचल्या आहेत. ‘वितभर झाड/नखाएवढे फूल’- तीन दिवसापासून मला तिसरी ओळ सापडत नाहीय.” 
ते म्हणाले, “दोन ओळी तर छान आहेत. तिसरीही लौकरच सुचेल.”
दुसर्‍या दिवशी सकाळी त्यांचा फोन आला.  “तिसरी ओळ व्हाट्सअप वर पाठविली आहे.” मी त्यांचा मेसेज पाहिला. तो असा होता-

वितभर झाड
नखाएवढे फूल 
दरवळ घरभर

पहिल्या दोन ओळी कोणत्या प्रसंगामुळे सुचल्या हे मी त्यांना सांगितले नव्हते. त्यामुळे ते आपल्या स्वतंत्र वाटेने त्या ओळींना घेऊन गेले, आणि त्यांनी माझा हायकू पूर्ण केला. 

मला श्रेष्ठ जपानी हायकुकार ओगीवारा याची आठवण झाली. त्याने लिहिले आहे, ‘कवि फक्त अर्धाच हायकू लिहितो, उरलेला अर्धा हायकू वाचकाने पूर्ण करायला हवा.’ मी डॉक्टरांना म्हणालो, ‘हायकू तर छान जमला आहे. तुम्ही या दिशेने कसे गेलात?” 
“या दिशेने म्हणजे?”
मग मी त्यांना माझ्या दोन ओळींची जन्मकथा सांगितली. ते म्हणाले, “मला अर्थातच हे माहीत नव्हते. मला वाटले तुमच्या घरच्या कुंडीत आलेल्या फुलाच्या संदर्भात त्या ओळी आहेत.”मुलमुलेंनी माझा हायकू पूर्ण केला होता, पण त्यांनी किती वेगळ्या दिशेने त्याला नेले होते! त्यांनी झाडाला आलेल्या नखाएवढ्या फुलावर लक्ष केन्द्रित केले होते. वितभर झाडावरच्या नखभर फुलाने त्यांच्या कल्पनेतील सारे घर  सुगंधित करून टाकले होते. 

माझे मनही.  हायकूचा याहून वेगळा कोणता परिणाम व्हायला हवा?