हायकूच्या तळ्याकाठी - 17: चेरीचा बहर आणि कवी

वसंत ऋतूचे आगमन, म्हणजे सुमारे मार्च एप्रिलचा काळ, या काळात सारा जपान चेरीच्या फुलांच्या बहराने रंगून गेलेला असतो. जपानचे सांस्कृतिक जीवन देखील अनेक अंगानी फुलून आलेले असते. या पंधरा वीस दिवसात प्रचंड उत्साही आणि उत्सवी वातावरण निर्माण झालेले असते. माणसे एकेकट्याने, गटागटाने, बहर पाहण्यासाठी बाहेर पडतात. जंगले, वने, उपवने चेरीच्या फुलांनी व्यापून टाकलेली. शहरात देखील रस्त्याच्या कडेला ओळीने लावलेल्या वृक्षांवर गुलाबी छटा असलेली नाजूक फुले लखडलेली असतात. त्यांचा मंद पण मन गंधित करून टाकणारा सुवास वातावरणात पसरलेला असतो. 

पुरातन काळापासून लोकप्रिय असलेली ही परंपरा आधुनिक काळात देखील जपानने जपली आहे. जंगलात तर चेरीच्या वृक्षांच्या प्रजातींचा अभ्यास करून उत्तम जातींची पद्धतशीर लागवड व जोपासना केली जातेच,  पण असंख्य  शाळांच्या आणि सरकारी इमारतींच्या आवारात देखील चेरीची झाडे लावली जातात. मुलांना लहानपणापासून त्या संबंधीच्या कथा, कविता ऐकविल्या जातात. चेरीचे फूल हे जपानने आपले राष्ट्रीय फूल म्हणून निवडले आहे.

या काळात माणसे खास ‘चेरीचा बहर पाहण्यासाठी’ बाहेर पडतात. इ.स.च्या 7व्या शतकापासून ही परंपरा सुरू झाली असे मानले जाते. प्रथम राजघराण्यातील मंडळी चेरीच्या बागेत जमत. फुलांच्या सावलीत दिवस घालवत. नंतर सामुराई घराण्यांनी ही परंपरा उचलली. हळू हळू ती सामान्य माणसांत देखील लोकप्रिय बनली. अनेक शतकांपासून चालत आलेल्या या परंपरेला ‘हनामी’ असे नाव दिले गेले आहे. ‘हनामी’ म्हणजे ‘flower viewing’ [बहर पाहणे]. या ‘पाहण्याला’ जपानी परंपरेत खास अर्थ आहे. पाहणे म्हणजे नुसते दृष्टिक्षेप टाकणे नव्हे. पाहणे म्हणजे सारे चित्त एकवटून लक्ष केन्द्रित करणे. पाहणे म्हणजे एकटक पाहत राहणे जोपर्यंत समोरच्या दृश्याशी आपले नाते जुळत नाही. इतक्या उत्कटतेने की एका काळानंतर पाहणाराच त्या दृश्याचा एक भाग बनून जातो, फूल बनतो. जपान मधील बहुसंख्य कवी ही [आणि पौर्णिमेचा चंद्र पाहण्याची] परंपरा पाळतात. अर्थात पाहण्यासाठी आलेल्या लोकांत हौशे-नवशेच अधिक असतात. अशाच लोकांना उद्देशून सायग्यो या कवीने हाइकू लिहिला आहे-

या चेरीचा एकमेव दोष
त्या फुलतात
 गर्दी जमा होते.

अर्थात हा दोष लोकांचा आहे हेच कवीला सांगायचे आहे हे लगेच ध्यानात येते. 
चेरीच्या बहराचा प्रभाव जपानच्या संस्कृतीत खोलवर रूजला आहे. प्राचीन काळापासून चित्रकार या फुलांची व झाडांची अगणित चित्रे काढीत आले आहेत. असा चित्रकार दाखविता येणे कठीण आहे ज्याने चेरीच्या बहराचे चित्र काढले नाही, असा कवी दाखविता येणे कठीण ज्याने या बहरावर कविता लिहिली नाही. कलावंत तर सोडाच, सैनिकांना देखील या बहराचे आकर्षण आहे. दुसर्‍या महायुद्धात चेरीच्या बहराचा लोकांत राष्ट्रप्रेम जागवण्यासाठी उपयोग केला गेला. बॉम्बर विमानावर चेरीची झाडे रंगविली गेली. आजच्या तरुणांमध्ये देखील बहराविषयीचे प्रेम संक्रमित झाले आहे. जपानच्या राष्ट्रीय रग्बी टीमच्या युनिफोर्मवर चेरीच्या फुलांचे चित्र आहे, आणि तिचे नाव आहे-Brave Blossoms.

चेरीच्या बहराशी पुरातन काळापासून आणखी एक प्रतिकात्मक अर्थ निगडीत आहे. तो बहर जसे सौंदर्याचे तसेच जीवनाच्या क्षणभंगुरतेचे प्रतीक म्हणून देखील मानला गेला आहे. चेरीचा बहर हा जास्तीत जास्त आठ दहा दिवसच टिकतो, नंतर त्याची फुले गळून पडायला सुरुवात होते. जीवन सौंदर्यापूर्ण आहे पण तसेच ते क्षणकाळ टिकणारेही आहे. ही संकल्पना जपानी संस्कृतीतील mono no aware [ melancholy at passing of things- काल निसटून जात असल्याची विषण्ण जाणीव] या संकल्पनेशी निगडीत आहे. [जी.एंच्या ‘भेट’, ‘ओर्फिअस’ अशा काही कथांतून ही संकल्पना अवतरताना दिसते.] 
​11 व्या शतकातील पहिल्या जपानी महाकादंबरीत- ‘ The tale of Genji’- मध्ये प्रथम एका कवितेत ही संकल्पना मांडली गेली.

चेरीचा बहर
वसंत ऋतु
काहीच शाश्वत नाही​

श्रेष्ठ जपानी हाइकूकार योसा बुसोन लिहितो-

‘चेरीची फुले
गळून पडताहेत
आजही’

फुले उगवण्याची तसेच ती गळून पडण्याची क्रिया अव्याहतपणे चालूच आहे..चालूच राहणार आहे. सौंदर्य हरवलेले जीवन हे वास्तवही माणसाला स्वीकारावेच लागते.
असे असले तरी चेरीचा बहर म्हणजे उत्साहाचा बहर. चैतन्याचा बहर. कोबायाशी इस्सा लिहितो-

जगण्यातील आनंद
अद्भुत
 चेरीबहराच्या सावलीत

 या बहराचा प्रभाव एवढा आहे की-

कुणीही
अनोळखी उरत नाही
चेरीच्या बहराखाली
[इस्सा]

एकाच सौंदर्यपूजक वृत्तीतून ही माणसे एकत्र आलेली आहेत, मग ती अनोळखी कशी राहतील? त्यांचे एकमेकांशी नाते जुळेलच. 
मात्र हे नाते  तात्पुरते जुळले आहे का? कारण कायमचे  नाते जुळविण्यास हे जग अपात्र आहे!  दुसर्‍या एका हायकूत इस्सा लिहितो-

चेरी बहर जिकडे तिकडे
आणि हे
अपात्र जग

या बहराचा फक्त माणसावरच परिणाम होतो असे नव्हे.  ओनित्सुरा हा कवी एका हायकूत लिहितो-

पहाडातील निर्झर
चेरीच्या छायेखाली
दगड देखील गाणे गाऊ लागतात

चेरीची फुले क्षणजीवी तसेच नाजुक देखील. आवाजानेही गळून पडतील. म्हणून एक हाइकूकार इशारा देतो-

मंदिराची घंटा 
हळूच वाजवा
चेरी फुलली आहे

चेरीचा बहर असंख्य वेळा पाहत राहिल्यामुळे त्याच्या संदर्भातल्या अगणित आठवणी माणसाच्या मनात भिरभिरत असतात, म्हणूनच बाशो एका हायकूत लिहितो-

किती किती गोष्टी
पुन्हा मनात घेऊन येतो
चेरीचा बहर

चेरीचा बहर हा सौंदर्याचे प्रतीक असो की क्षणभंगुरतेचे, खरे तर हा प्रतीकात्मक अर्थ माणूसच त्याला देतो. निसर्ग फक्त असतो. आपल्याच नियमांनुसार बदलणारा. कोबायाशी इस्साने एका हाइकूतून हे सत्य अतीशय नेमकेपणाने मांडले आहे-

तुझ्याशिवाय
चेरीचा बहर
फक्त बहर

निसर्ग सर्वांसाठीच फुलत असतो. आपण त्याला काही खास बनवितो. त्याचे महत्त्व आपल्यासाठी अधिक वाढते जेव्हा तो बहर आपण आपल्या प्रिय व्यक्तीसोबत पाहतो. पण जेव्हा ती प्रिय व्यक्ती जवळ नसेल तर? तर मग तो बहर ‘फक्त बहर’ असतो. आपले सारे वैशिष्ठ्य हरवून बसलेला. केवळ एका झाडाचा बहर असलेला.

चेरीच्या बहराविषयीचा एक अतिशय उत्तम आणि अर्थपूर्ण हायकू बुसोन याने लिहिला आहे.

झाडाच्या फांद्यातून 
पलीकडले देऊळ दिसते 
बहर ओसरल्यावर

बुसोन हा केवळ कवि नव्हता तो एक उत्तम चित्रकार देखील होता, आणि त्याच्या हायकू मध्ये या गोष्टीचे प्रतिबिंब स्पष्टपणे पडलेले दिसते. या हायकूमध्ये सुरूवातीला आपल्याला झाडाच्या फांद्या दिसतात जो दृश्याचा समोरचा भाग आहे. त्यानंतर त्या फांद्यामधून ‘पाठीमागचे मंदिर’ दिसते, जे दृश्याची पार्श्वभूमी आहे. ही मांडणी एका कुशल चित्रकाराची आहे हे जाणवते. 

या हायकू मधील सर्वात महत्त्वाचा शब्द ‘बहर ओसरल्यावर’ हा आहे. जेव्हा झाड पाणा फुलांनी पूर्ण डवरलेले असते तेव्हा ते खूप सुंदर दिसते. पण त्याच वेळी ते पलीकडचे सारे दृश्य दृष्टीपासून लपवून टाकते. जेव्हा हा बहर ओसरतो [पाने फुले गळून पडतात] तेव्हा झाड त्याचे बाह्य सौन्दर्य घालवते पण त्याचवेळी ते पारदर्शक दिसते. आता या हायकुला असलेला एक अध्यात्माचा पदर आपल्याला दिसू लागतो. मंदिर हे ‘ईश्वराचे’ किंवा ‘सत्याचे’ प्रतीक मानले तर हा हायकू एका वेगळ्या दिशेकडे अंगुलीनिर्देश करतो. जोपर्यंत मानवाच्या आयुष्यात यश किंवा मोहाचा बहर असतो तोपर्यंत त्याचे लक्ष्य बाह्य सौंदर्यावर असते. जेव्हा हा बहर ओसरतो तेव्हा गोष्टी साध्या आणि रिक्त होतात. तेव्हाच माणसाला आध्यात्मिक सत्याचे दर्शन होऊ शकते. सहसा बहर ओसरणे ही गोष्ट दू:खाद मनाली जाते, पण कवि येथे त्या घटनेला एका सकारात्मक वळणावर नेऊन ठेवतो. पाने, फुले गळून पडली आहेत या गोष्टीने निराश न होता त्या फांद्या आता ‘मंदिर पाहाण्यासाठी’ खिडकी बनल्या आहेत हे तो अधोरेखित करतो. 

प्रत्येक रसिक आपआपल्या पद्धतीने या हायकूचे रसग्रहण करू शकतो.एका समीक्षकाच्या मते ‘काहीतरी गमावल्याशिवाय काही प्राप्त होत नाही’ हे या हायकुचे मुख्य आशयसूत्र आहे.

चेरीचा बहर पाहून नादावणे ही काही जपानी कवींचीच मक्तेदारी नाही, जगातल्या प्रत्येक कवीला सौंदर्याची भूल पडलेली आहे. ज्याला ही भूल पडलेली नाही तो कवी होऊच शकत नाही. चेरीच्या बहरासंदर्भातील हायकू शोधताना मला अचानक Marilyn Potter या कवयित्रीचा हाइकू दिसला आणि मी चमकलो. तिच्या हायकूचा अनुवाद असा-​

हिवाळ्यातील वादळ-
कॅलेंडरच्या पानांवर शोधते
चेरीबहराचा फोटो

हिवाळ्यातील एक सर्दलेली एकाकी रात्र. खोलीत कवयित्री एकटी बसलेली आहे. बाहेर कडाक्याची थंडी, वादळ. आतले एकाकीपण आणि बाहेरचे गारठलेपण. अशावेळी आवश्यकता आहे ती कुठल्यातरी सोबतीची. मग ती सोबत आठवणींची का असेना. तिला आठवते, कॅलेंडरच्या मार्च महिन्याच्या पानावर चेरीच्या बहराचा सुंदर फोटो आपण पाहिला होता. ती ते पान शोधते. तो फोटो शोधते. त्याच्यावरून अलगद हात फिरविते. चेरीचा बहर पाहिल्याची सय तिच्या मनात जागी होते, पानावरच्या चित्रातले रंग आठवणीच्या रंगात हलकेच मिळून जातात. मनभर पसरतात. आता ती एकटी राहिलेली नसते. तिची आवडती चेरी तिच्या सोबतीला आलेली असते