हायकूच्या तळ्याकाठी - 16: रंजक हायकू

[बिंबे आणि प्रतिबिंबे/ एकत्र मिळून बनते/ हायकूचे तळे]

मागच्या एका ब्लॉग मध्ये मी लिहिले होते, हायकूला विनोदाचे वावडे नसते. 
हायकूविषयीचा एक गैरसमज म्हणजे तो  नेहमी चिंतनपर किवा गंभीरच असला पाहिजे, त्याने जीवनाविषयी काही भाष्य केले पाहिजे. मात्र हायकू गंभीरच असावा असे मुळीच नाही. तो खेळकर, विनोदी देखील असू शकतो. कोबायाशी इस्साचे अनेक हायकू वाचताना ओठावर हास्य फुलते. उदाहरणार्थ, ​

हडकुळ्या बेडका
धीर सोडू नकोस
इस्सा आला आहे

जाताजाता सहज कवीला दिसलेले हे एक दृश्य आहे. दोन बेडूक एकमेकांशी लढताहेत. त्यांच्यापैकी एक धष्टपुष्ट आहे तर दूसरा रोड, हडकुळा आहे. स्वाभाविक आहे की जो रोड आहे त्याची या लढाईत पीछेहाट होते आहे. कवि ते पाहतो, आणि बेडकाला म्हणतो, ‘धीर सोडू नकोस, मी आलो आहे!’ 
आता कवीच्या येण्याचा या लढाईत हडकुळ्या बेडकाला काय फायदा? बरे तो काही मदत करण्याचा वादाही करीत नाहीय. जगात अशी वृत्ती असणारेच खूप असतात. दुरून पहायचे, मनोरंजन करून घ्यायचे आणि तोंडाने मात्र दुर्बलांना पाठिंबा द्यायचा. अशा वृत्तीचा छान उपहास कवीने या हायकूत केला आहे. 

या पद्धतीच्या विनोदी किंवा खेळकर हायकूंना जपान मध्ये सेनर्‍यू [Senryu] असे नाव दिलेले आहे. मराठीत त्यासाठी अजून वेगळे नाव नाही. मी अशा हायकूसाठी  ‘रंजक हायकू’ असे नाव सुचवतो आहे.  हायकू आणि रंजक हायकू  यांच्यातील सीमारेषा बरीचशी अस्पष्ट आहे. हायकूमध्ये सुरुवातीपासून एक ‘निसर्गवाचक किंवा ऋतुवाचक’ शब्द वापरला पाहिजे असा संकेत आहे. या रंजक हायकूमध्ये सहसा ‘निसर्गवाचक शब्द’ न वापरण्याची सूट दिली जाते. काही टीकाकार रंजक हायकूंना एक वेगळा काव्यप्रकार मानत असले तरी बरेचदा ते हायकू म्हणूनही स्वीकारले जातात. एका टीकाकाराने त्यावर भाष्य करताना [विनोदाने?]  म्हटले आहे, ‘जर हायकू म्हणजे चंद्राकडे वळलेले बोट असेल तर senryu म्हणजे तुमच्या बरगडीकडे ‘गुदगुल्या करण्यासाठी’ वळलेले बोट आहे.’

फार पूर्वीपासुन अशा प्रकारचे हायकू तुरळकपणे लिहिले जात पण ते सातत्याने लिहून  लोकप्रिय करण्याचा मान Karai Senryu [1718-1790] याला दिला जातो. या कवीचे मूळ नाव काराई हेचिमोन. पण त्याने हायकू लिहिण्यासाठी Senryu हे उपनाम घेतले. ‘सेनर्‍यू’ चा अर्थ तिसर्‍या प्रतीचा, अत्यंत कमी दर्जाचा. हे उपहासपूर्ण नाव इतके लोकप्रिय झाले की तेच पुढे या काव्यप्रकाराला दिले गेले.

​सेनर्‍यूच्या नव्या पद्धतीच्या हायकूंना विलक्षण लोकप्रियता मिळाली. त्याला असंख्य शिष्यही मिळाले. या शिष्यांनी 1765 साली सेनर्‍यूच्या निवडक हायकुंचा एक संग्रह प्रकाशित केला. 

---

रचनेच्या दृष्टीने हायकू आणि सेनर्‍यू मध्ये काही फरक नाही. पण दोन्हींचे उद्देश भिन्न असतात. हायकू हा बहुदा निसर्ग आणि ऋतु यांच्याशी संबंधित असतो तर सेनर्‍यू हा मानवी स्वभाववैशिष्ट्यांचे उपहासपूर्ण वर्णन करतो. त्यांच्यावर खुसखुशीत टीका करतो. विनोदी लेखनाची सारी हत्यारे त्यांत कुशलतेने वापरली जातात. सुरूवातीला या लेखनावर मान्यवर अभ्यासकांनी खूप टीका केली, पण नंतर त्याला हायकुचा उपप्रकार म्हणून मान्यता दिली गेली. 
​काराई ‘सेनर्‍यू’ चा एक गाजलेला हायकू आहे-

मी पकडले चोराला 
तो निघाला
माझाच मुलगा

वाचताना प्रथम हसू आले तरी मनात कोठेतरी त्या बापाविषयी सहानुभूतीही देखील निर्माण होते.   हायकूत अनेकदा काव्यात सहसा न वापरले जाणारे, शिष्टसम्मत मानले न जाणारे  शब्द देखील वापरले जातात. उदाहरणार्थ कोबायाशी इस्साचेच आणखी दोन हायकू

माझ्या लघवीचा धबधबा
पाहण्यास तयार रहा 
ओरडणार्‍या बेडका

तू फार ओरडतो आहेस का ? गप्प बस नाहीतर मी तुझ्या अंगावर लघवी करतो असा ‘विनोदी’ दम कवि भरतो आहे. कुणास ठाऊक तो आपली धमकी खरीही करील. इससचा आणखी एक हायकू-

अरे नावाड्या
पाण्यातील चंद्रबिंबावर
लघवी करू नकोस

[नावाड्यासाठी चंद्र रोजचाच. त्याला त्याच्या सौंदर्याचे काय कौतुक असणार?]  
कोबायाशी इस्सा याच्या व्यक्तिमत्त्वातच एक मिस्किलपणा आहे. उदाहरणार्थ, त्याचा एक लोकप्रिय हायकू-

म्हातारी चालता चालता 
नाक शिंकरते-
रस्त्याकडेच्या फुलांवर

काही माणसे अशी असतात, विशेषत: म्हातारी, की त्यांना जग रहाटीच्या संकेतांचे काही नसते. काही माणसे अशीही असतात की निसर्गातील सौंदर्याकडे त्यांचे लक्षच नसते. ही म्हातारी अशीच आहे. नावाड्याला जसा चंद्र रोजचाच तशी म्हातारीला फुले. शिवाय फुलांवर नाक शिंकरू नये हा संकेतही  तिला माहीत असण्याची शक्यता नाही. 
इस्साचे हे रंजक हायकू जपान मध्ये अतिशय प्रसिद्द्घ आहेत. खोड्या करणार्‍या मांजरीला तो म्हणतो,

मांजरे ग ss
 ते फुलपाखरू पहा
 किती सभ्य आहे

फुलपाखराचे कौतुक मांजरीसमोर का? तर त्याला सुचवायचे आहे की मांजरी, तू का असे सभ्यपणे वागत नाहीस? हायकूचे विलक्षण सामर्थ्य हे की तो  प्रत्येक वाचकाच्या मनात वेगळे तरंग निर्माण करू शकतो. एका अभ्यासकाने लिहिले आहे, इस्सा फक्त मांजरीलाच चिडवीत नाही, तो वाचकालाही चिडवितो आहे..सभ्यपणे वागत नाही म्हणून.
एका हायकूत इस्सा लिहितो,

थोडाफार आनंदी हो 
 आतातरी घुबडा 
 वसंतातील पाऊस

निसर्गातील सौंदर्याचा काही माणसांवर मुळीच परिणाम होत नाही ही इस्साची आवडती थीम आहे.   हा हायकू इस्साने घुबडाला उद्देशून लिहिलेला असला तरी त्याचा रोख माणसाकडेच आहे हे ध्यानात येते. जनावरे आणि माणूस यांच्यातील साम्य इस्साला सतत खुणावत असते. त्याच्या एका अत्यंत लोकप्रिय हायकूत त्याने लिहिले आहे,

चिमणे ग ss
बाजूला सरक
अश्वराज येत आहेत

हा हायकू वाचताना प्रथम हसू येत असले [शाळेत मुलांना जे हायकू शिकविले जातात त्यांत हा हायकू असतोच.] तरी तो केवळ हसविण्यासाठी लिहिलेला नाही. पहिल्या पातळीवर हे एक क्षणचित्र आहे. जणू कॅमेर्‍याने घेतलेले. कवी वाटेवरून चालला आहे. त्याला एक दृश्य दिसते. त्या दृश्याच्या चौकटीत अलीकडे, वाटेवर बसलेली एक चिमणी त्याला दिसते आणि जरा अंतरावर एक मोठा अश्वही येताना दिसतो. त्याने मन या दृश्याची संगती लावू पाहते. चिमणी रस्त्यावर बसली आहे, कदाचित पडलेले दाणे किंवा किडे पकडण्यासाठी. तिचे लक्ष इतरत्र नाही व ते साहजिकच आहे. पण कवीला येणार्‍या घोड्याचा चिमणीला असलेला धोका दिसतो. तो तिला सावध करण्यासाठी म्हणतो, ‘बाजूला सरक, अश्वराज येत आहेत.’ 
दुसर्‍या पातळीवर पाहिले तर समाजातील एका ‘रीतीरिवाजावर’ इस्साने तिरकस भाष्य केले आहे. राजा, सेनापती वगैरे येत असताना जनतेने रस्ता मोकळा केला पाहिजे असा प्राचीन काळी दंडक होता.  सामर्थ्यवान हे दुर्बलापेक्षा नेहमीच श्रेष्ठ व वरच्या दर्जाचे समजले जातात. त्यांना काही खास अधिकार आहेत असेही मानले जाते, आणि ते अधिकार जनसामान्यांनी निमूटपणे पाळले पाहिजेत अशी अपेक्षा केली जाते. ‘खालच्या’ पातळीवरील चिमण्यांनी रस्त्यातून बाजूला सरावे नाहीतर परिणाम भोगायला तयार असावे. म्हणून इस्सा घोड्याला ‘अश्वराज’ म्हणतो. [इंग्रजी भाषांतरात ‘Sir Horse’ असा शब्द वापरलेला आहे.] यात थोडासा सामाजिक उपरोधाचाही सूर आहे. आजही काही वेगळी परिस्थिती नाही. तथाकथित ‘लोक प्रतिनिधी’ मार्गाने जात असताना ‘जनतेला’ बळाने हटविले जाते हे आपण पहातोच. इस्साची सहानुभूती अर्थातच या ‘गरीब प्राण्यांकडे’ आहे.
हे हायकू अनेकदा उपहासात्मक, विडंबन किंवा चेष्टा करणारेही असतात. बाशोचा एक हायकू आहे-

ती बाई दाखवते आहे
आरसा
कोळसे विकणार्‍याला

किंवा एका अनामिक कवीचा खालील हायकू-

हळुवारपणे द्राक्षे उचलीत 
ती म्हणाली-
 “केवढ्याला?”

काही माणसांच्या कृतीतच फक्त हळुवारपणा असतो! 
आधुनिक हायकू कवींनीही ‘रंजक हायकू’ यशस्विपणे लिहिले आहेत. एक कवयित्रि लिहिते,

मी सध्या काय करते आहे 
 हे पाहण्यासाठी 
मी गुगलवर गेले

सुझान फुल्लरचा एक हायकू आहे

‘बहुतेक 
मला वाटते
मला निर्णय घेता येत नाहीत’

तिसर्‍या वाक्यात कवयित्रीने जे विधान केले आहे ते ‘अधिक स्पष्ट’ करण्यास तिनेच बहुतेक पहिल्या वाक्यात ‘बहुतेक’ हा शब्द वापरला असावा. 
मला वाटते हायकू कवींना गंभीर किंवा ‘अर्थपूर्ण’ हायकू लिहून ‘थकवा’ येत असला पाहिजे. म्हणूनच बहुतेक कवि ‘रंजक हायकू’ कडे वळतात. मीही असे काही हायकू लिहिण्याचा प्रयत्न केला आहे. 
ठाण्याला माझी मुलगी राहते. तिच्याकडे अधून मधून जायचो तेव्हा पूर्व दिशेला मोकळी जागा असल्यामुळे सूर्य छानपैकी उगवताना दिसायचा. एकदा असाच तेथे गेलो असताना सकाळी उठल्यावर पाहिले, पूर्वेला एक मोठी इमारत बांधली जात होती आणि तिच्या लोखंडी खांबात, सळयांत, सूर्य बंदिस्त झाला होता. वाईट वाटले. पण शहरी विकासाच्या रेट्यापुढे आपण सामान्य माणसे काय करणार? मी आपला तीन ओळी लिहून माझा निषेध व्यक्त केला.

सूर्य उगवला, प्रकाश झाला
आडवा बिल्डर
 तयाला माझा नमस्कार.​