हायकूच्या तळ्याकाठी - 12: फुलपाखरू पाठीवर बसलेला माणूस

[बिंबे आणि प्रतिबिंबे/ एकत्र मिळून बनते/ हायकूचे तळे]

आपल्या मनाचीही एक मर्यादा असते. समोरचे विश्व आकलन होण्याची. समोरचा अवकाश जर  नजरेच्या परिघात मावत नसला तर त्याचे विश्लेषणही आपल्याला करता येत नाही. नायगरा धबधब्याच्या बाबतीत असेच घडले आणि रोझ गार्डन विषयी देखील हाच अनुभव आला. 
San Jose येथे एक प्रसिद्ध असे रोझ गार्डन आहे. बरेच दिवसापासून त्याचे नाव ऐकत होतो. एके रविवारी क्षितिजने आम्हाला ते पाहण्यास नेले. अमेरिकेतील वास्तव्यात  ही एक मर्यादा सतत जाणवत राहते. कुठे जावयाचे म्हणजे मुलाने आपल्याला नेले तरच जाणे शक्य असते. एक तर येथील ठिकाणे एकमेकांपासून खूप दूर. कोठेही जायचे म्हणजे कारनेच जावे लागते. दुसरे म्हणजे येथे पब्लिक ट्रान्सपोर्ट -सिटी बस, लोकल वगैरे अत्यंत कमी. 
तर आम्ही दोघे, मुलगा, सून असे सारेजण एके दिवशी सकाळी उठलो आणि रोझ गार्डनला आलो. अनेक एकरात तयार केलेली ही एक विस्तीर्ण बाग होती आणि नावा प्रमाणेच तिच्यात फक्त गुलाबाची विविध प्रकारची झाडे होती. कांही अगदी लहान, माझ्या दोन वितीएवढी तर काही माझ्याहून उंच. काही काटेरी तर काहींच्या फांद्या अगदी मऊसूत. फुलांच्या रंगात तर एवढे वैविध्य होते की त्यांचे शब्दात वर्णन करता येणे कठीण. मोजून मोजून किती रंग मोजणार? एखाद्या कसलेल्या चित्रकारालाही त्यापैकी अनेक रंगछटांची नावे माहीत नसतील.

---

माझ्या कॅमेर्‍याला तर मोकळे कुरण मिळाले होते. ‘अनंत हस्ते कमलावराने’ दिल्यावर कॅमेराही ते दान घेण्यास अपुरा पडणारच. एकेक वाफा ओलांडत, पुढे सरकत सरकत फोटो काढण्यात काही वेळ गेला. वेगवेगळ्या रंगांची, वेगवेगळ्या आकारांची  फुलपाखरे शोधली. पण मग चक्क कंटाळा आला. आता पुरे झाले असे वाटू लागले.  माणसाची आनंद घेण्याचीही क्षमता मर्यादित असते. की दोष आपलाच आहे? आपल्या हावरटपणाचा? फुकट मिळाले म्हणून सारे काही झोळीत भरून घेता येत नसते.

मला आठवले, अनेक वर्षांपूर्वी फिलाडेल्फियाला मुलीकडे गेलो होतो. तेथे एक फुलपाखरांचे म्युझियम आहे असे कळल्यावर ते पाहण्यासाठी गेलो.  वेगवेगळ्या खोल्यात, काचेच्या निरनिराळ्या आकाराच्या पेट्यात फुलपाखरे ठेवलेली होती. प्रत्येक पेटी शेजारी त्या फुलपाखराचे शास्त्रीय नाव, त्याचा रंग व आकार, त्याचा आयुष्यकाळ वगैरे माहिती लिहिलेली होती. या पेट्या वरच्या बाजूने उघड्या होत्या. काही पेट्यात फुलपाखरांना खाण्यासाठी खाद्य, काही ताजी फळे, फुले ठेवलेली होती. फुलपाखरे खोलीत आनंदाने बागडत फिरत होती. निदान मला तसे वाटत होते. 

मी त्यांचे अनेक फोटो काढले. तेथेही हाच अनुभव आला होता. काही वेळाने फोटो काढण्याचा चक्क कंटाळा आला. 
मग कॅमेरा बंद करून, पिशवीत ठेऊन निघालो, तेव्हा एका माणसाने मला थांबविले. तो म्हणाला,  ‘Sir there is a butterfly on your back.’  अनेक माणसे माझ्या पाठीकडे पाहत होती. 

आता पाठीवरचे फुलपाखरू मला कसे दिसणार? एका कोपर्‍यात एक आरसा होता. पण त्याच्यासमोर उभे राहिले की आपला चेहराच दिसणार. पाठ काही दिसणार नाही. पाठीवरले ओझे माणसाला जाणवते तरी. या फुलपाखराला तर काहीच वजन नव्हते. अनेकांच्या नजरा माझ्याकडे लागल्या होत्या. तेही थोडे विचित्र वाटत होते. काय करावे या विचारात मी असताना तो मघाचा माणूस म्हणाला, ‘Flew away!”

अरेच्चा! उडाले देखील! इतक्या लवकर! दिसले नाही तर नाही, थोडावेळ आणखी बसले असते तर? पाठीवर बसलेले ते फुलपाखरू मला यानंतर कधीच दिसणार नव्हते. क्षणभर चुकचुक वाटली. पण मग मनाशी म्हटले, हरकत नाही. खरे तर त्याची माझी ‘गाठभेट’ झालीच नव्हती. पण नकळत त्याने मला ‘फुलपाखरू पाठीवर बसलेला माणूस’ बनविले होते. यानंतर, ‘एकदा आपल्या पाठीवर फुलपाखरू बसले होते’  ही आठवण तर सदैव मनात राहणार आहे. शिवाय जाताना ते मला माझ्या वहीसाठी तीन ओळीसुद्धा देऊन गेले होते-

---

समजले नाही 
पाठीवर फुलपाखरू आहे 
कुणी सांगितल्याशिवाय